Gaur egungo antropologiaren inguruko ikerketek adierazten dutenez, gizakia beste animaliengandik bereizten duten zenbait elementuren artean sormena, abstrakzioa eta irudimena bezalako gaitasunak dira. Horiek guzti horiek dira, hain zuzen ere, arte deitu izan den ekimenaren jatorrizko tresna batzuk.
Nire helburua blog honetan ikasle eta irakasleentzat materiala ipintea da; denon artean euskeraz dagoena gehitzeko, eta ez dagoena beste hizkuntzetan ikusi gero egokitzeko.
Lehenengo aldiz Inpresionista hitza 1874 eta 1886 artean erabili zela, Areto Ofizialaren alternatiba , bertaratutakoak erakusketaldiko lanei buruzko iritzia islatzen du. Areto Ofizialean erakundeen onarpena zuen artea bakarrik zegoen ikusgai.
Premisak: argiaren efektuaren aldaketak eragiten duen ondorioa biltzea zen bere helburu nagusia. Bizkor lan egiteko aukera ematen zuten teknikak erabili beharra eragin zuen horrek, argitasun une hori mihisean islatuta gera zedin.
Gaiak: natura eta eguneroko bizitzaren egoerak ziren gai nagusiak. Horiek adierazteko, batzuetan adierazitako errealitatearen zati batzuk bakantzen zituzten, bere ezaugarri plastikoak bakarrik azpimarratzeko asmoz.
Arte garaikidearen historian, inpresionismoa, margolanen edukia edo gaiak modernizatu beharrean, arreta osoa formaren bilakaeran jarri zuen lehenengo arte mugimendua izan zen. Horregatik esan ohi da inpresionismoa dela abangoardiako korronte guztien jatorria. Horrez gain, aipatu beharrekoa da pintura inpresionistak korronte errealista eta naturalisten bilakaeraren amaiera eragin zuela.
Margolari inpresionisten sailkapena
Egin diren arte inpresionistaren antolaketen erregulartasun eskasa dela-eta, komenigarria da aurretik sailkapen bat egitea. Hiru talde nabarmendu behar dira sailkapenean:
Inpresionista puruak: beraien lan guztietan estilo berdina mantendu zutenek osatzen dute talde hau. Ondorengo hauen lana azpimarratu behar da: Claude Monet (1840-1926), Camille Pisarro (1830-1906) eta Alfred Sisley (1839-1899).
Lehenengo belaunaldia: 1830eko hamarkada inguruan jaio ziren eta momenturen batean arau inpresionistak bete zituzten artistak biltzen ditu talde honek. Ondorengo hauek dira talde honetako artistarik aipagarrienak: Edouard Manet(1832-1883), Edgar Degas (1834- 1917), Pierre Auguste Renoir (1841-1919), Paul Cézanne (1839-1906) eta Jean-Frédéric Bazille (1841-1870)
-Forma eraikitzeko, marrazkia eta objektu eta giza irudiekiko interesa.
-Egokitzapena bolumena (Inpresionistek desegina) eta gustu estetiko puruaren artean (Cezanne).
-Obra ulertzen da forma geometrikoen multzo bat bezala (Cezanne) Eraginak
-Inpresionistengandik kolorearekiko zaletasuna Cezannen kasuan.
-Ozeaniako kultura exotikoetatik Gauguinen primitibismoa.
Gauguin Pisarrorekin has izen pintatzen. Bere bizitzako erosotasuna eta bere familia utz izuen bizitzeko lehen Parisen, ondoren Bretanian eta azkenik Tahitin. Bere pinturetan tonalitate gogorrak erabiltzen ditu, kolore bizi eta arbitrarioz beterikoa zalera handiz, erritmo bihurgunetsuaz mugatzen direla. Bi gai nagusi izan zituen: Tahitiko exotismoa eta Bretainiako primitibismoa. Bere lanean sinbolismoko erreferentzia bat dago eta bere kolorearen erabilera fauvengan eta espesionistengan eragina izango du. Perspektiba uko egin zuen, modelatua eta itzalak baztertu eta irudi lauak egin zituen, estanpa japoniarretan bezala.
Cezanne
Bere pintura bolumenez betata zegoen geometria, marrazkia eta formen definizioari esker. Honetarako pintzelada handiak erabiltzen zituen. Hau guztia koloreen intentsitatea uko egin gabe egiten zuen, kontrastea keta itzal koloreztatuak erabiliz. Bere pinturetan aurreko planoekiko arreta berezia dago eta distorsioak egiten zituen ikuspuntu anitzak erabiltzen zituelako, bodegoietan bezala. Bere pintura kubismoaren oinarri aizan zen eta Matissen koloretan eragin aizan zuen. Seriek margotuz ituen, Kartaketako jokalaria keta Sainte Victorieko mendia bezala.
Van Gogh Arlesen finkatu zuen Proventzako argia gustokoa zituelako eta irudia k eta paisaiak margotu zituen lerro bihurgunetsu zeta forma mugikorraz, suak bezala bere barruko sua kaptatuz. Kolorea asko gustatzen zitzaion bere espresionismoa irudikatzeko modua bezala. Askotan depresioak eta angustiak irudikatuko ditu. Bere pintzelada oso berezia da, sinuosoa, kurtsiboa, materia pilo batekin. Koloreak batzuetan agresiboak dira, normalak ez diren kontrasteaz –horia laranja gainean-. Espresionismorako bidea irek izuen. Lanak: Autoerretratoa, Gaua izarduna, Eguzkiloreak, Gadget Doctorea.
XIX. mendean arkitekturako eredu asko erakusketa unibertsaleko negutegi itxurako pabiloietan aurkitzen dugu, haien arten 1851koa Londonen, Paxtonek egina. Burdina eta kristalezko egiturak lehen erromantizismotik eratorritako gusto batetik bilakatu ziren. Progresoko bertuteak goraipatu nahi zituzten. Burdin forjatuaren elementu gogorrak seriez eginak eta muntatzeko errazak eraikuntza altuagoak egiteko eta erdiko nabeak zabaltzeko aukera eman zuten, modulo erregularrak erabiliz.
Industrializazioko mendeaXIX. mendea gizarte eta kultura industrialeko lekuko izan zen eta honek behar berriak sortu zituen. Joera desberdinak gurutzatu ziren, nahasketako inpresio batekin. Garaia markatuta dago tradizio arkitektonikoa eta teknika, material eta Industri Iraultzak sortutako behar berrien konfrontazioz. Honek bi estilo desberdinen agerpena bultzatu zuen mende osoan zehar mantenduko direla: Historizismoa eta burdineko arkitektura.
Material berrien erabilera eta eraikitzeko teknika berriak garaiko beharrei egokitu zitzaien. Hasieran forma neoklasikoak Europako hiri gehienak zabaldutak zeuden, burgesiaren helburua klasizismoko bertuteak eta aintzak gogoratzea. Erromantizismoak Gotikoa edo Islamiar formak berreskuratu zituen. Estilo hau Historizismo bezala ezagutzen da, estilo desberdinen erabilera suposatu zuelako. Honen bilakaerak eragin handia izan zuen arkitektura dekoratiboaren garapenean eta arte dekoratiboetan. Arte ofizialaren aurkako erreakzio bezala agertu zen. Nazionalitatetako benetako sustraiak berreskuratu nahi zituen, Erdi Aroan gertatzen zen bezala, eta Italiar eraginatik separatu. Arkitektoek eraikitzeko teknika berriak erabili zituzten burdina eta beste materialei esker. Eraikuntza publikoek bulkada izugarria jasan zuten, estilo zahar asko berpiztuz: grekoa, erromatarra, erromanikoa, gotikoa eta beste estilo exotikoekiko gustua zabaldu zen mudejarra, hindi edo txinatarra bezala.
Burdina eta kristalezko arkitektura
Baina arkitektura garaikidea benetan zabaldu zen hirien garapenarekin Industri Iraultzaren ondorio bezala. Trebideak aukera eman zuen hiriak betiko mugetatik ateratzeko eta inguruetan zabaltzeko. Honek haien irudia eta inguruko zelaiarena eraldatu zuen geltokiak, zubiak eta biaduktuekin azkenean paisaiaren parte bihurtu zirela. Eraikuntza mota hau, oso praktikoa, material berriekin egin zen mugatu gabeko aukerak ematen zutelako arkitekturako iraultzarako bidea irekiz.
XVIII. mendearen amaieran burdineko lehen egiturak agertu ziren eta ingeniarien lana garrantzitsuagoa bilakatu zen, arkitektoekin kolaboratzaile bezala.
Hormako aurreko funtzioa, eraikuntza eusteko, galdu zen burdinaren erabilerarekin. Kristala, industrialki egina, eraikuntzetako argia handitzen lagundu zen eta horregatik espazio handiak betetzen ditu, horma ordezkatuz eta barrualdeak argitzeko arazoa konponduz. Gainera momentu honetan elektrizitatearen aurrerakadak aukera eman zuen eraikuntzen altuera handitzeko igogailuak zeudelako eta bentilazioko arazoak konpondu ziren ere. Eraikuntzako barruko eta kanpoko komunikazioa posible zen material berriei esker.
Eraikitzeko teknika berriak eta aldez aurretik seriean prestaturiko elementuek posible egin zuten eraikuntza publikoen ekoizpen masiboa: galeriak, negutegi itxurako tren geltokiak, liburutegiak, merkatuak; eta baita eraikuntza pribatuak ere: almazenak, lantegiak. Eliza eta aristokraziako eraikuntzako monopolioa bukatuta zegoen. Honen ondorioz, espazio aske, argi eta funtzionalak diseinatu ziren gizarte industrialeko beharrei egokitua.
Aukera hauek guztiak Paxtonek 1851ko Londoneko Erakusketa Unibertsalerako diseinaturiko Kristalezko Jauregian ikusi ziren. Eraikuntza ikaragarria zen, errekorra zen garai batean eraikia eta prezio onekoa aldez aurretik ekoiztutako materialez egin zelako. Negutegi gigante bat zen espazio zabala eta argia sortzen zuela pentsatuta zegoen helbururako aproposa zela.
Material antzekoekin egindako beste eraikuntza bat Eiffel Dorrea da, Eiffelek diseinaturikoa 1889ko Pariseko Erakusketa Unibertsalerako. Paxtonekoa bezala Madrilgo Erretiroko Kristalezko Jauregia da, Velazquez Bosco-k egina. Material berri hauek erabili ziren ere Madrilgo Atotxako tren geltokian.
XIX. mendeko arkitektura kontraesan handiak izan zituen: mugimendu guztiek hizkuntz aberri bat aurkitu nahi zuten, haien garairako egokia baina, era berean, eskura zituzten teknika berrienak erabiliz. Testuinguru honetan jaio zen Modernismoa.
Modernismoak estilo modernoa izan nahi zuen, mende berrirako egokia. Ez zituzten harremanak mantendu nahi lehenaldiarekin eta material berrietan oinarritzen ziren. Nazioarteko estiloa izateaz gain arteko esfera garaitu zuen dekoraziora iristeko, arkitektoen kontrolpean. Etxeetatik metro geltokietara eta altzaritik barne dekoraziora edo jabeen jantzietara zabaltzen zen. Izen desberdinak jaso zituen zonaldearen arabera: Modernismoa Espainian, Art Nouveau Frantzian, Modern Style Britainia Handian, Jugedstil Alemanian eta Sezession Austrian.
Britainian Handian diseinuen edertasun faltak, kate ekoizpenaren monotonia eta alienazioekiko beldurrak William Morris diseinuko eta artisautzako balioak berreskuratzera eraman zuen mugimendua sortzera eraman zuten. Ideia berdinak kontinenteko beste tokietan zabaldu ziren ere.
Estiloko lehen adierazpenen artean Belgikan Victor Hortak egindakoak daude, Tassel Etxean aplikatu zituela (1892). Arkitekturako kontzeptu berri bat garatu zuen burdinaren erabilera arrazionalean oinarritua baina era espresibo eta dekoratibo batean egitera uko egin gabe, birdefinituriko bihurgune eta lerroen erritmoaz bai zutabetan, ornamentuetan edota lore formako elementuetan.
Belgikatik prentsari esker Europa osora zabaldu zen, Katalunian esparrua proposa aurkituz ilusioz beteriko burgesen artean. Hemen garaiko arkitekto onenetariko eta ospetsuenetariko bat bizi zen, Gaudí (1852-1926) arkitektura plastikoak, ia eskulturalak natura imitatzen duela. Beste artista espainolak dira Domenec I Montaner eta Puig I Cadafal. Bartzelonan modernismoa beste aspektu kultural guztietara zabaldu zen, Rusiñol bezalako pintoretan, Ramón Casas eta Nonell.
Estilo berria arkitekturako dekorazioan oinarritzen zen. Teoria hau marrazkidun aldizkarietan agertu zen eta diskurtso eta erakusketetan ere. Era honetan herrialde bakoitzean bere berezko ezaugarriak izango dituen estilo bat jaio zen. Belgika, Frantzia eta Espainian bihurgunea keta loreak nagusi ziren bitartean Britainia Handia, Eskotzia edo Alemanian geometrikoa da. Laburbilduz, eklectizismoaren aurkako erreakzio aizan zen. Honen inspirazioa pintura sinbolistan bilatu behar da.
Arte dekoratiboetan kalitatea eskaini nahi zuen ekoizpen industrialaren masibotasunarena urka. Aspektu honetan Britaniar Arts and Crafts mugimendua jarraitu zuten. Kontinentean ez zen bakarrik agertu kate ekoizpenarena urka baina artea eta industria elkartzen saiatu ziren eguneroko bizitzan erabiltzen diren produktuak agertzen dira lan hauetan.
Arkitekturan lerroaren flexibilitatea, sinuosoa eta dekoratiboa egin nahi zuten. Kolorezko materialak erabiltzen zituzten: barrak, balkoiak eta euskarriak burdinezkoak egiten ziren. Material berriek arkitektoari askatasunez lan egiteko aukera ematen zioten. Haiek ondoz ekiten materialen ezaugarriak eta izandako aurreko esperientziaz.
Barrualdeak era sinuoso eta lerro sentzualez egiten ziren, joera naturalistarekin. Obra armonikoenak askatasunez eta fantasiaz sortu ziten. Plazerra lortu nahi zuten edertasuna eta ongizatea konbinatuz.
Materialak barietate handikoak ziren: burdina, mosaikoa, egurra. Lerro bihurgunetsuak luzatzen ziren horma eta zoluetan, metafora begetal bat bezala. Lana organikoa da, naturatik eratorria; lorea erabiltzen da dekoratzeko atmosfera lagun batean. Ekoizpeneko gune nagusiak Frantzian, Belgikan, Alemanian eta Austrian egon ziren. Autoreen artean aipa daitezke Victor Horta, Van de Velde eta Otto Wagner Vienan.
Ingalaterran, Glasgow-en Mackintosh art nouveauko era berri bat garatu zuen baina lerro zuzenez. Glasgoweko Arte Eskolan, bi etapatan bukatua, material garaikideak estilo dotore eta angeluz betetako batean erabil izuen. Adreiluko forma sinpleak keta kanpoko harriak eraikuntza barruan nolakoa den adierazten dute, leihoen ilarek barruko espazioa keta kanpoko munduaren arteko konexiorako balio duten bitartean. Leihoak, modilioiak, atea keta hesiturak burdina eta forma geometriko dotoreak erabiltzen dituzte. Diseinu sinple honek kontraste handia sortzen du historizista estiloan egiten diren obrekin alderatuz.
Belgikan Art Nouveau Bruselasen garatu zen Victor Horta eta Henry van de Velderekin. Mackintosh bezala, estilo berria sortzen saiatuz iren, erreferentzia historikoetatik kanpo. Era normal batean ekoiztutako burdina erabiltzen zuten baina era berri batean aplikatzen zuten. Bruselasko Tassel Hotelean non egiturako elementuak bistan uzteaz gain euskarriak landare motako elementua bilakatu ziren.
Frantzian Hector Guimarrek metroko geltokietako sarrerak diseinatu zituen Parisen metala eta burdina erabiliz era bihurgunetsu batean konbinatuz. Adibide hauek ondo definitzen dute forma naturalistekiko zaletasuna.
Art Nouveau garatu zen ere germaniar hizkuntzako hainbat hirietan, garrantzitsuenak Munich, Darstad eta Weimar Alemanian, Viena Austrian izanik. Toki hauetan Jugendstil (estilo gaztea), edo Die Jugend (Gazteak) izenekin ezagutzen zen.
Vienan era desberdin batean garatu zen. Klimt pintorearen zuzendaritzapean, artista eta arkitekto gazteek Wiener Sezession izeneko mugimendu bat sortu zuten artearen kontserbadurismoaren aurka. Estilo historikoak bastertu zituzten baina haien forma kasko sinplifikatuz iren. Forma organikoak erabili beharrean lerro zuzenak nahiago zituzten. Artisten artean Endell eta Olbrich daude.
ARKITEKTURA ARRAZIONALISTA: LE CORBUSIER
1920-1930 bitartean mugimendu arkitektoniko moderno bat sortzen da, Lehen Mundu Gerraren ondoko berreskurapen ekonomikoaren eta 29ko Krakaren artean kokatuta: arkitektura arrazionalista edo funtzionala izena du eta munduko arkitekturarik inportanteenetariko batek bideratzen du: Le Corbusier.
Arrazionalismoaren ezaugarriak ziren forma soilak, oinarrizko bolumenetara itzultzea eta eraikuntzaren funtzioa balio dekoratibo guztien aurretik. Gizarte industrialaren arrazonamendua defendatzen zuen, non dena funtzioari egokitu behar zitzaion.
Giro hartan zabaldu zen material berrien erabilera, burdinazko egitura eta hormigoi armatuarena bereiziki (industria-eraikinetan baino ez ziren material haiek ordura arte erabili, baina jakin zuten ordutik aurrera erabiltzen), eta guztiz nagusitu zen era berean beiraren erabilera fatxadetan. Modernismoaren dekoratibismo gehiegizkoa baztertzen du eta aireztapen sistemak erabiliko dituzte, kalefakzioa, eraikinen hosgabetzea eta argitasuna.
Hauen ustez, urbanismoaren arazoak etxebizitzen bloke handiekin konponduko dira, non familiak ehunaka biziko diren, aisialditarako esparruekin inguruan: museoak, igerilekuak, merkatuak, eskolak, lorategiak…
Arkitektura berri honen profeta LE CORBUSIER dugu ( Charles-Ëdouard Jeanneret: 1887-1965),arkitekturaren teorikoa. 1923an “Vers une Architecture” argitaratu zuen, bertan bere ideiak biltzen dira. Mundu osoan zehar azalduko ditu bere teoriak eta lan ugari egingo ditu haiek azaltzeko.
1929an Ville Saboye[i] eraikuntzan bere “bost puntu arkitektura berri batentzat” laburtzen ditu:
1.- Piloteak: etxebizitza lurzoruan ez hondatzeko eta pilote hauen gainean eraikitzeko, horrela lorategia etxebizitzaren azpian geratzen da edo kotxeak aparkatzeko lekuak.
2.- Lorategi-estalkia (terraza jardín), horrela bermatzen da isolamendu termikoa hormigoiaren gainean eta aisialdirako esparru bihurtzen da etxebizitza.
3.- Oin askea (planta libre), hormigoiaren ezaugarriak aprobetxatuz, horrela murruak ez dira beharrezkoak eta oinari egitura baldintzatik askatzen zaio, etxebizitzaren funtzionaltasuna hobetuz.
4.- Leiho jarraikia, horizontalean garatua eta kanpoarekiko harremanak hobetuz.
5.- Fatxada libre, pilareak fatxadaren atzean kokatzen dira, eta horrela fatxadak bere egitura funtzioa galtzen du.
Era berean “modulor” kontzeptua asmatu zuen, giza proportzioetan oinarrituta, horrela berriro berreskuratzen du antzinako ideala ezartzeko erlazioa eraikinen proportzioen eta gizakien proportzioen artean: garai hartako gizon frantsesaren neurriak hartu zituen: 1’75 metro.
Transatlantikoen estetikan inspiratu zen Le Corbusier etxe honi ekin zioenean. Etxea “bizitzeko makinatzat” hartzen zuen. Eraikinaren egitura hormigoizkoa da eta behe perimetroan, barruan zerbitzuaren gelak, eskaratza, sarrerako eskailera eta garajea dauzkan erdigunearen inguruan, ageri diren piloteen gainean bermatzen eta goratzen da. Biziguneak okupatzen du lehen solairua eta patio zabal batek irekitzen da barrutik haren erdian. Leiho jarraiki horizontal oso zabal batek kurritzen du lehen solairuko perimetroa, etxearen irudia arinduz eta bizigunearen barnealdea argi naturalez oparo hornituz, inguruko paisaiarekin harremanetan jartzen duen bitartean. Solarium bat ageri da goiko terrazan, horma kurbatuen artean babesturik.
Behe oineko piloteak eta lehen solairuko leiho horizontalak eraikinari eskaintzen dioten irudiari guztiz itxura klasikoa dario, berritasun formal guztiengatik ere, hain dira orekatuak eta harmoniatsuak haren konposizioa eta etxea arin egokitu den soroarekiko lotura.
Bigarren Mundu Gerra eta gero, 1945ean, Marsellan, Unité d’Habitation[ii] eraikinean bere ametsa errealitate bihurtzen da.Eraikin erraldoi bat egiten du, errektangulu prisma erraldoia, lurzorutik banatuta eta hormigoizko piloteen gainean sostengaturik. Hormigoia agerian geratzen da eta era berean egurrezko enkofratua. Etxebizitza-eraikin kontzeptu berri bat plazaratu nahi zuen Le Corbusierrek. Hamahiru solairu ditu eta 135 metroko luzeran goratzen da. Taxu eta neurri bereko beste bloke batzuk eraikitzea hartu zuen aintzat hasieran, komunitate haietako biztanleen premia guztiak haien bitartez asetzeko. Halatan, halako trantsitu-kale komertziala bideratu zen zazpigarren solairuan, hartan dendak eta, areago, hotel bat egokitzeko (porrota izan zen, ordea, ideia hura, dendetako bezeroak eraikineko biztanleak baizik ez zirelako, eta merkantzien garraioa oso zaila eta aldrebesa zelako). Hiru solairuan behin alderik alde luzaturiko trantsitu batek ziurtatzen zuen etxebizitzaren sarrera. Duplexak ziren etxebizitzak guztiak eta neurri guztietakoak gainera, bikoteen premiei bezala familia ugarienei ere egoki erantzun ahal izateko. Neurri eta proportzioetan “modulor” delakoa bideratzen zen etxebizitzetan. Halako patroi edo kanon modukoa zen “modulor” hori. Le Corbusierrek asmatuta. Haurtzaindegia, haurrentzako igerileku bat, gimnasio bat eta hormigoi gordinean landuriko tximiniak zeuden terrazan. “Brutalismo” deitu zitzaion lanak bukatutakoan hormigoia gordinik (brut = gordin) ageri zuen arkitektura-joerari.
Hormigoiari esker eta eskultura bat izango balitz bezala lan eginez, 1950ean Nôtre-Dame de Ronchamp-eko eliza[iii] egiten du. Estalkiak itsasontzi baten gila forma (quilla) dauka. Kolore zuria nagusitzen da eta barrualdean kolore beirateen bidez argitzen da. 1950-1955 bitartean egin zuen. Le Corbusierren lehen erlijio eraikina izan zen kapera hau. Beira leihoek zulatzen dituzte hormigoizko hormak eta animalia bimaskordun baten itxura dakarkigu gogora estalki handi erraldoiak. Eskultura irudia da inolaz ere arkitektura multzo honek eskaintzen diguna.
WALTER GROPIUS ETA BAUHAUS
Walter Gropius (1883-1969), Bauhaus diseinu eskolaren sortzailea izan zen. Bertan material berriak erabiltzen irakasten zen eta, era berean, mota guztietako altzariak eta objektuak egiten ziren helburu batekin: funtzionaltasuna. Hasieratik Bauhausen printzipioren bat hauxe izan zen: “Forma funtzioaren menpe dago”. Helburua zen artea eta diseinu industriala elkartzea. Gropius-ek esaten zuen bezala, aurreko mendeetan arte guztiak arkitekturaren menpe zeuden eta haien helburua eraikina edertzea zen, baina gaur egun arte guztiak isolaturik daude, horrexegatik arkitektuek, margolariek eta eskultoreek berriro ulertu behar dute eraikina batasun bezala eta elkarlanean aritu behar izango dute.
Gropiusek egindako eraikinek Bauhausen estiloa islatzen dute: material berriekin eginda, fatxada lauak eta lerro argiak eta beharrezkoak ez diren elementu apaingarriak baztertzen ditu.
Bauhaus Eskola Weimar hirian zegoen eta 1933an naziek itxi zuten. Bauhaus-ek, alemanez, “Eraikuntzaren etxea “ esan nahi du (Bau=eraikuntza; Haus= etxea). Bauhaus Eskolak gaur egungo diseinu industriala eta grafikoaren oinarriak ezarri zituen.
Gropius-ek beti talde-lana defendatu zuen eta elkarkidetza eta bere proiektuak kolaboratzaile ugariekin egingo ditu.
Fagus lantegia[iv] 1911an egin zen. Arkitektura berri honen lehen lana dugu. Gropiusek esanda, lantegia ere estetika berriaren parte bat da eta, handitasuna baztertuz, razionala dena eta soziala dena indartzen du: langileari duintasuna eman behar diogu eta lantegiaren barruan argitasuna, garbitasuna eta airea topatu behar dugu. Beirazko gainazalak nabarmentzen dira eta eraikina bulegoetarako eta lantegirako pentsatuta dago.
Bauhausen egoitza[v] Dessau-n Europako arkitekturaren funtzionalaren eredua da. “L” bikoitzako oinplanoa du, gurutzatzen direnak. Dekorazioa baztertzen da, beirazko gainazal zabalekin eta hormigoizko egiturekin. Eskola, ikasle-egoitza, lantegia... bada, funtzionaltasuna defendatzaileen eta arrazionalisten ideien adierazlea.
FRANK LLOYD WRIGHT(1867-1959) ETA ARKITEKTURA ORGANIKOA EDO ORGANIZISTA
30. urteetan, arkitektura arrazionalistarekin batera, kontzeptu berri bat sortu zen, Le Corbusierren utopia urbanistikoetatik urruntzen zena. Mugimendu hau Wright-ekin batera sortzen da. Zentzu batean Chicagoko Eskolari jarraitzen dio, baina orain bezero pribatuen eskakizunei erantzuten diete, hau da familia etxebizitzak eraikiko dituzte.
Organizismoak aurreko guztia kritikatzen du eta esaten du urbanismo arazoak sortzen direla hain handiak diren blokeak eraikitzeagatik: trafiko arazoak, estresa, erosotasun falta…
Hiriak gizatartu behar dira eta ez dira hazi behar altueran, zabaleran baizik, solairu gutxirekin. Etxe-orratzak “arratoientzako tranpak” dira. Eraikinak ez dira izan behar hormigoizko eskeleto bat, baizik eta naturatik (handik izena: organizismoa) eredu hartuta, mugikorrak eta aldagarriak izan beharko dira, Natura bezalakoa.
Wrightek Chicagoko aberatsentzako landetxeak egiten ditu, Chicagoko aldirietan, Robie etxea[vi], adibidez, 1908an eginda.
Eraikitzeko orduan askatasuna bezeroari guztiz lotura dagoelako organikoa deitzen da. Bezero bakoitza nahi duen etxebizitzan bizi daiteke, bere nortasunari lotuta eta arkitektuak bezeroaren nortasuna interpretatzea baino ez du egiten eta nortasun hori eraikuntza bihurtzen da.
Ez dago dekoratzailerik, arkitektuak berak den-dena diseinatzen du, altzariak barne. Honetan arrazionalismoari aurre egiten dio. Arrazionalismoan arkitektura bezeroaren gainean dago eta indibiduoa taldearen azpian. Arkitektura organikoa gizakiarentzat pentsatuta dago, arrazionalismoak erlauntza-blokea sortu baino lehen. Gainera arkitektura organikoa bai segregazionista dela eta giza-diskriminatzailea.
Wrighten lanik ezagunena Kauffman etxea edo Urjauziko etxea[vii] da.
XX. mendeko etxe berezienetako bat da hau, dagoen lekuagatik, ingurunearekiko bideratzen dituen harremanengatik eta ageri duen itxura bikainagatik. Urjauzi baten gainean eginda, Pensilvanian, 1935-1939 bitartean. Irekiak eta eman handikoak dira etxeko espazioak, euren artean ez ezik kanpoko izadiarekiko loturan ere, oso harreman zuzena eta intimoa zehazten baitu harekin. Oso garrantzitsua zen hura Wrighten iritziz eta leiho luze zabalak kurriarazi zituen fatxadan, baita balkoi handiak etxeko gune eta gela guztietara irekiarazi ere. Hormigoizko hiru plataformatan mailakaturiko terrazak eta balkoiak ageri dira etxearen egituraren oinarrian. Harriz landu ziren elementu bertikalak, eta haien erliebeari esker hobekiago txertatzen da etxearen irudia paisaian. Behe oinean zabaltzen dira elkarbizitzarako gune edo espazio komunak (jangela, egongela...) eta logelak ageri dira goikoetan, zeinek bere terraza duela.
Bere bizitzaren amaieran New Yorkeko Guggenheim museoa[viii] egin zuen.
Guggenheim magnatearen arte moderno bilduma hartuko zuen museo bat eraikitzeko mandatua jaso zuen Wrightek 40. urteetan. Kono-enbor itxurako formak bideratua zen ordurako Wright, gauzatu ez ziren proiektu batzuetan, baina azpikoz gora bideratu zuen kasu honetan kono-enborra. Oraingo honetan, arrapala (rampa) bat gorarazi zuen kiribilean erdiko gune handi baten inguruan, konoaren ardatzean gora betiere. Kiribilaren azaleko horman eta haren perperdikularrean bideraturiko trenkada mugikorretan ipintzen dira koadroak. Bisita egiteko, igogailu batek igotzen du bisitaria goraino, arrapalan behera jaits dadin ondoren.
Pisarrorekin has izen pintatzen. Bere bizitzako erosotasuna eta bere familia utz izuen bizitzeko lehen Parisen, ondoren Bretanian eta azkenik Tahitin. Bere pinturetan tonalitate gogorrak erabiltzen ditu, kolore bizi eta arbitrarioz beterikoa zalera handiz, erritmo bihurgunetsuaz mugatzen direla. Bi gai nagusi izan zituen: Tahitiko exotismoa eta Bretainiako primitibismoa. Bere lanean sinbolismoko erreferentzia bat dago eta bere kolorearen erabilera fauvengan eta espesionistengan eragina izango du. Perspektiba uko egin zuen, modelatua eta itzalak baztertu eta irudi lauak egin zituen, estanpa japoniarretan bezala.
Bere pintura bolumenez betata zegoen geometria, marrazkia eta formen definizioari esker. Honetarako pintzelada handiak erabiltzen zituen. Hau guztia koloreen intentsitatea uko egin gabe egiten zuen, kontrastea keta itzal koloreztatuak erabiliz. Bere pinturetan aurreko planoekiko arreta berezia dago eta distorsioak egiten zituen ikuspuntu anitzak erabiltzen zituelako, bodegoietan bezala. Bere pintura kubismoaren oinarri aizan zen eta Matissen koloretan eragin aizan zuen. Seriek margotuz ituen, Kartaketako jokalaria keta Sainte Victorieko mendia bezala.
